To miała być specjalistyczna wyprawa – sesja fotograficzna dla mongolskiego, państwowego biura podróży i jak zawsze – zdjęcia dla Alpinusa – ale częściowo z naszego wyboru a trochę z przypadku przerodziła się w blisko dwumiesięczną przygodę, podczas której przemierzyliśmy rowerami, konno, koleją i samochodem terenowym ponad pięć tysięcy kilometrów.

UAZ – najpopularniejszy pojazd Mongolii

Na miejscu okazało się, że wszystko w Mongolii działa jakoś inaczej… Ostatecznie dostałem samochód terenowy z kierowcą imieniem Bajan – na miesiąc czasu. Wypakowaliśmy bagażnik sprzętem tak, że już nic więcej nie dało się wcisnąć – UAZ „kaszlał” czasem ciężko, ale przynajmniej mieliśmy pewność, że to najpopularniejszy samochód w tym kraju. Wiedziałem – jeśli będą potrzebne jakieś części samochodowe po drodze, nie mówiąc o paliwie-z pewnością będą się nadawały do UAZ’a. . Nie wiem jak Bajan orientował się w trasie. Mało tego, jestem pewien, że często się nie orientował. Pytał z rzadka napotkanych ludzi, próbował to jednej nitki to drugiej, by w końcu zaryzykować i pognać „na skuśkę”.

W stepie czy górach bardzo często drogę stanowiło kilka, czasem kilkanaście pasm – kolein po innych samochodach. Potem ni z tego, ni z owego, droga rozszczepiała się w kilku kierunkach. Mieliśmy odbiorniki GPS i mapę. Po kilku dniach kierowca zaczął się poważnie liczyć z naszą opinią o ewentualnym właściwym kierunku jazdy. Po prostu parę razy z rzędu nie wiedział zupełnie gdzie dojechał, a my, sczytując cyferki z tajemniczych malutkich czarnych skrzyneczek pokazywaliśmy mu dokładnie punkcik na mapie. Szybko mieliśmy dość ciasnego wnętrza, ciągłych podskoków, łapania toreb rowerowych, kół i innych elementów bagażu w locie. Kurz, którego jak zwykle nie daje się uniknąć, ciasne samochodowe wnętrze, hałas, smród spalin… Zdawałem sobie sprawę, że nie będzie łatwo, ale perspektywa siedzenia w siodle albo całodziennego pedałowania wydawała mi się w tej sytuacji zbawieniem.

Drogi z perspektywy jeźdźca na koniu.

Największym problemem, z którym się zmagaliśmy był całkowity niemal (z naszego, rowerowego punktu widzenia) brak dróg. Jeśli były – to prawie wyłącznie gruntówki w bardzo złym stanie) – nigdy nie było wiadomo czy da się dojechać z X do Y. Nawet jeśli droga była na mapie – często nie istniała w rzeczywistości. Tam wszystko jest postrzegane z perspektywy jeźdźca na koniu.

Rowerem wokół mongolskiego „morza”.

Zaplanowaliśmy zamknięcie rowerem pętli wokół jeziora Khovsogol. Z mapy wynikało, choć niejednoznacznie, że mamy szansę…Zapakowaliśmy sprzęt i żarcie na parę dni i ruszyliśmy a Bajan z UAZ-em czekali. Po kilku dniach stało się jasne, że jeziora nie obejdziemy. Strome skały opadały wprost do wody a jedyne przejezdne koleiny skręcały na zachód, przez góry…Zdecydowaliśmy się wracać. Ale nie po własnych śladach – pociągała nas przygoda nowej drogi a i wspomnienie przebytych krzaków i błot robiło swoje. Przyszło nam więc przeprawić się przez góry o mongolsko-tatrzańskim charakterze, w niższych partiach porośniętych modrzewiową tajgą. Rower wymaga choć minimum twardej nawierzchni.

My mieliśmy tu problem z błotem po kolana, lodem, rzekami (często częściowo zalodzonymi)o kamienistym dnie i bystrym nurcie wody ok. 0’C, piaskiem, wydmami, wyboistym stepem, wiatrem o takiej sile, że z trudem jechaliśmy 8km/h z góry- no i na koniec temperatura. Na początku nie było źle, ale wrześniowe nocne przymrozki w ciągu kilku dni przerodziły się w tęgi mróz, zasypało nas w górach śniegiem…W sam raz na jazdę rowerem – jeżeli ktoś zakładał BikeTrophy… Bywało, że na którymś z ponad trzystu kilometrów zmagań wydzieraliśmy dosłownie centymetry trasy…

Nigdy nie wiesz, czy dotrzesz do wody…

Czasem naprawdę nie było wesoło. Nigdy nie wiesz czy dotrzesz do wody. Wokoło widzisz – co kilkaset metrów szkielet za szkieletem-tu koń, tam wielbłąd, tu krowa… Wiatr wali piachem po oczach i twarzy, koła zapadają się, to znów kolejny kolec wbity w oponę przerywa podróż. Rany od mrozu na rękach nie pozwalają normalnie utrzymać łyżki przy jedzeniu, ubrać się, nie mówiąc o zawiązaniu butów. W końcu Piotr – wykończony bólem, wpadł na pomysł sklejania skóry klejem cyjanoakrylowym (takim popularnym super-glue). Podobno przeczytał w „Science”, że tak w USA zasklepiają rany pooperacyjne. No cóż – kolejny wynalazek… Zdało egzamin!

Konsternacja na widok termometru

W pewnym momencie ustaliliśmy gradację: -15’C i niżej to zimno; -10’C normalnie; -5’C dość ciepło. Jak było 0 do 2’C (nie wiedząc o danych) stwierdziliśmy, że jest gorąco (!), zdjęliśmy czapki, rękawiczki, kurtki – czuliśmy się jak w lecie. Nagle zajrzeliśmy na termometr i tu konsternacja… W nocy mróz schodził nawet w okolice 30-ki. Na progu zimy w pustynnym klimacie skrajnie kontynentalnym budzisz się rano a woda w butelce jest zamarznięta i trudno robić śniadanie…Całą noc trzęśliśmy się z zimna, bo ciepłe ale ciężkie śpiwory, cieplejszy namiot i zapas paliwa do kuchenki przegrały walkę ze sprzętem fotograficznym i filmowym. Herbata zamarza. w okamgnieniu a rozlana plama natychmiast zmienia się w szklistą politurę. Zamarzają przerzutki i hamulce. Po zdjęciu rękawiczki goła, spocona dłoń przywiera do metalu. Ostatnie, przedwieczorne przejście brodu pokrywa wszystko lodowym szkliwem.

Mongolska dieta

Bodaj największą ciekawostką, osobliwością i uciążliwością zarazem (jak dla mnie) – była… mongolska dieta. Na szczęście zabraliśmy ze sobą sporo jedzenia z Polski, bo na miejscu mieliśmy do wyboru baraninę, baraninę i baraninę… Aha, zapomniałbym, baraninę w towarzystwie kożuchów (z mleka) pod różną postacią i z różną zawartością much. Mój wieloletni pobyt w okolicach Indii, spowodował ogromne przywiązanie do dobrej i bogatej w sensie różnorodności – kuchni. Mongolia okazała się anty-Indiami. Nie dość, ze poza solą nie używali przypraw, to co gorsza warzywa i owoce były tam raczej ewenementem niż składnikiem diety. Rozgotowany makaron stanowił najczęściej stosowany wypełniacz.

Czasem, kiedy tylko podjechaliśmy do jurty zapraszano nas do środka, gdzie rozpoczynał się rytuał poczęstunku. Fantastyczny, żytni razowy chleb na kwasie, podobny do tego, jaki pamiętam z Ukrainy, do chleba coś w rodzaju bardzo gęstego i tłustego jogurtu. Mmmmmm… Tym razem było pysznie, nawet herbatka nam smakowała – bo jedynym spójnym z moimi wspomnieniami z Azji elementem był „tsa” (nie kapela rockowa tylko napój!) czyli mongolska wersja herbatki tybetańskiej-ciasumy. Podobnie jak w Tybecie przyrządza się ją z różnych herbatopodobnych ziół i traw na bazie mleka z dodatkiem soli, zjełczałego (z powodu braku lodówek) masła, a zimą – również krwi, zwykle baraniej lub końskiej – dla podniesienia walorów odżywczych! Smacznego…

Co gorsza, w Mongolii największym nietaktem jakiego można się dopuścić jest pogardzenie poczęstunkiem. Na szczęście dla nas nie przejeżdżaliśmy przez kazachską część tego kraju (zachodnia Mongolia) – tam z pewnością znów by nam świeżutko wydłubane przy uboju oko wołu albo barana, zaraz potem sadzając przed miską z gotowanymi wnętrznościami – „palce lizać”.

W Mongolii tylko po…mongolsku.

Po latach nieformalnej, radzieckiej okupacji cały kraj oparł się rusyfikacji tak skutecznie, że trudno spotkać tubylca porozumiewającego się po rosyjsku…Raz jeden, gdzieś na środku Gobi, przez sen usłyszałem warkot zatrzymującej się ciężarówki. Byłem pewien, że to sen. Odgłosy docierające z zewnątrz przez cienkie ściany namiotu były dość natarczywe. Piotr był na zewnątrz i rozmawiał po niemiecku. W dodatku nie mówił sam do siebie… Samochód odjechał, a ja wyskoczyłem ze śpiwora, a po chwili z namiotu. Piotr stał z wybałuszonymi oczami i ekscytował się:

– Widziałeś, widziałeś!!? Mongoł, kierowca tej ciężarówki, tak dobrze gadał po niemiecku!

Cholera jasna, skąd on się tu wziął!?”

Poza tym wypadkiem nie spotkaliśmy ani jednego płynnie mówiącego po niemiecku Mongoła. Mniej płynnie też nie. Po angielsku w zasadzie też. Na nasze szczęście dowiedzieliśmy się od tego zgermanizowanego kierowcy o studni, która na nas czekała za kolejne trzydzieści parę kilometrów na północny zachód (ucieszyliśmy się), i o „rzekach piasku”, dzięki którym ten kierowca nie dojechał do studni i musiał zawrócić (zmartwiliśmy się).

Z dala od pokus globalizacji.

Mongolia to nie jest kraj stepów – to przede wszystkim kraina dzikich, pięknych, dziewiczych gór. Mongołowie nie wykazują prawie żadnych pragnień eksploracyjnych i eksploatacyjnych wobec własnego kraju. Perspektywa ciepłej w zimie lub chłodnej latem jurty z tygodniowym zapasem żywności jest dla nich tak kusząca, że często nie da się ich nakłonić do współpracy jeżeli miałaby wiązać się z opuszczeniem własnego „raju”. Nawet argumenty finansowe, w naszym pojęciu przekraczające już granice przyzwoitości, nie zachęcały do podjęcia się transportu. Pewnie z powodu tego sielskiego „zobojętnienia” nie ma w Mongolii dróg, elektryczności, telefonów, miast, coli i temu podobnych świństw…No, może poza Ulaanbaatar, gdzie mieszkają Mongołowie uciekający od swej mongolskości. Choć i tam wiele wskazuje, że kraj ten jeszcze długo i skutecznie będzie opierał się dziełu globalizacji…

To tylko moja praca…

W tak trudnych warunkach byliśmy zaszokowani trwałością sprzętu. Opony IRC-Mythos XC bez zarzutu i szwanku! Podrasowane rowery Trek 820 i Mongoose Pro NX 7.3 po prostu bliskie doskonałości. Odzież i sprzęt Alpinusa także bez zarzutu – co do funkcjonalności czy wytrzymałości. Sprzęt Katadyn, Suunto czy Magellana też nie zawiódł. Półprofesjonalna cyfrówka „tysiączka” SONY działała, jak by nigdy nic (!), renomowany aparat Nikon troszkę niedomagał, ale wciąż „strzelał” kolejne tysiące zdjęć… Piotr był „dobity” kamerą filmową z dodatkowymi akcesoriami. Ja obarczony 15 kg sprzętu fotograficznego, który poza ciężarem, stale komplikuje życie wymuszając specjalną dbałość. Dawaliśmy radę. Sprzęt – jak my – jęczał, ale walczył. Pozwalał przetrwać, pracować.

Medytacja. Odwiedzając kraj koczowników – zostań koczownikiem (na czas podróży).

Niezależnie czy jest to kajak, czy piesza wędrówka przez pustynię ze zgrzytem piasku w zębach, pięcie się w strugach potu, metr za metrem do góry czy wspinaczka, kręcenie pedałami celem nawinięcia w końcu tego przeklętego łańcucha, czy szuranie nartami w otaczającej, wszechobecnej bieli Arktyki i z kretyńsko przytroczonymi ciężkimi saneczkami (myślę o pulkach),… Wszystko, mimo tak wielu różnic ma jedną zdecydowanie wspólną cechę – medytację. Zapominasz o wszystkim, stajesz się marszem. Zostajesz wiatrem, słońcem, przestrzenią. Od czasu do czasu zapominasz nawet o przemieszczaniu się, istocie twego działania.

Myśli błądzą gdzieś po świecie, daleko wśród spraw i ludzi, które zostały za tobą . Dom, rodzina, praca, szef, kumple, piwo w knajpie, telewizja powoli odchodzą na bezpieczną, nie zanieczyszczającą twego umysłu odległość. Zaczynasz wszystko to widzieć z innej perspektywy, oddali, z lotu ptaka. Życie nabiera innego wymiaru-zaczynasz dostrzegać, co w nim jest naprawdę ważne, a co zupełnie, ale to zupełnie pomylone. Rodzisz się na nowo. Oczyszczasz. Przez to nigdy już nie wracamy takimi, jakimi wyjechaliśmy, a świat obserwujemy innymi oczami. Takie chwile oświecenia wciągają i nie pozwalają długo egzystować w cywilizowanym świecie bez kolejnych spełnień.

Naturą człowieka jest dzikość.

Zespolenie z lasem, trawą, śniegiem i lodem, blaskiem słońca, gwiazdami, … I tym jest OUTDOOR dla mnie. Może część z nas już silnie zakorzeniła się w wygodnym, ale jakże mdłym, bezbarwnym mieszczańskim życiu. A tam pod parasolem nieba wielu z nas odnajduje swą ukrytą, zapomnianą naturę.

Duszę nomady.